My final answer to all defenders of the books of Jakob Lorber

Revelations from God or angels are not one hundred percent pure and trustworthy. Why not? Because the wishes, anxieties and prejudices of the human person, who receives those revelations, can easily interfere with the heavenly content of the messages. It's this weakness in all revelations that causes so much confusion - I'm quite sure of that. I've studied the revelations of various prophets and mystics, and it's clear that they differ a lot. The explanations for those differences are various, but the most important is - to my opinion - that the person to whom heavenly things are revealed, also has his own viewpoints, prejudices and personal characteristics.

These differences can already be discerned when you compare the works of related mystics like Jakob Lorber, Emanuel Swedenborg, Gottfried Mayerhofer, Bertha Dudde and others who belong to the so-called 'New Revelation'. That's also the case when you compare the writers of this group with  spiritual authors like Jozef Rulof and Rudolf Steiner. I've studied them all. The differences are gigantic. And yet they all claim they reveal the truth about the spiritual dimension. Why should I prefer one of them and despise or reject the others? Who is right and who is wrong?

The fact that God or the spiritual world reveals something doesn´t mean that it´s not permitted to criticize it and to investigate whether the stories and descriptions such a revelation contains are true and reliable. Moreover, when a book like `The natural Sun´, written by Jakob Lorber, explicitly tells the reader that the descriptions are about the natural, physical world, those data may be investigated by the science that is active in that field. There´s nothing wrong about that. I think it's not fair to reject such an investigation by pointing at the fact that it's not permitted to doubt the word of God, especially when the outcome is negative for a spiritual book. That's the traditional fundamentalist way of defending the own position.

In a couple of articles I demonstrated that the mystic Jakob Lorber made many mistakes in his descriptions of the structure of the universe, especially in his books “Earth and Moon” and “The natural sun”. After reading them, some people reacted ferociously and accused me of rejecting his revelations completely. Some defenders of these books even suggested that my eternal fate was at stake now and that I would go to hell when my worthless, sinful life had come to an end.

I think that part of that criticism on my point of view is based on the fact that the usual methods in astronomy to measure distances are not known to many people. But before raising doubts on those methods, it's important to know them. The most precise and reliable method is the parallax method, that is described here: http://en.wikipedia.org/wiki/Parallax

Beyond reasonable doubt that instrument is very reliable for distances up till 1000 light years or so. The parallax method is based on trigonometry; since hundreds of years that method is used for geographical purposes. The Hipparcos satellite used the parallax method to measure the distance of thousands of nearby stars. The distances from Earth to Sirius and Regulus were also measured. I think it's not reasonable to remark - like some Lorber defendants did - that the Hipparcos way of measuring was so unreliable that in a couple of hundred years the outcome would be completely different. In the same way it's not reasonable to say that the distance of a church tower, measured by trigonometry, will change dramatically when the instruments improve: that method is exactly the same.

The distance from Earth to Sirius is 8,6 light years. That's completely different from the data in the "Natural Sun" of Lorber. In fact Lorber writes that Sirius is bigger than 200 million stars (!) In reality Sirius is no more than 1.7 larger than our Sun. It's a quite normal, main sequence star and certainly not a giant.

Remember that Jakob Lorber spoke about the size and distance of celestial bodies in a natural, physical sense. According to him 200 million stars would circle around Sirius. That is simply not true: there's only one star - its companion Sirius-B - that encircles Sirius. It's not necessary to travel to Sirius to confirm that, because the same method to measure distances is used to schedule flights from NASA spacecraft to the planets of our own solar system. If those measurements were completely unreliable, NASA and ESA (European Space Agency) would not be able to plan a flight to other members of our solar system like Pluto, Uranus, Neptune etc.

Lorber writes that Regulus is the largest star of the universe we can observe; its seize and brightness would almost be unmeasurable. However, Regulus turned out to be a quite normal star, not the gigantic star at a tremendous distance that is described by Lorber. That star is lying about 77,5 light years from Earth. It's approximately 288 times brighter than our sun. For a main sequence star, that's nothing special. Regulus is certainly not the supergiant with a seize of millions of light years that is described by Jakob Lorber. Rejecting those precise and reliable measurements is much too easy, because there's no basis for that. Therefore I think it's much more courageous to admit that Lorber made errors in his books.

I'm quite aware of the fact that people always can say: "O, the stars and planets are so far away, we can't touch them and investigate their surface; maybe our telescopes and other instruments have to be improved to get a better picture of them, so that we can better understand their structure and composition."

But how about the errors Lorber made about the pyramids and the history of Egypt? There you will find the same problems: the data Lorber gives are simply not correct. There has never been one pharao who invented the method how to build pyramids. In fact the skills to build pyramids have been developed during a period of a couple of hundred years. The basic form of it was the 'mastaba', in which important people of the pre-dynastic period were buried.

Later on a number of mastaba's were placed on each other; the first pyramids were built in this way. There has never been one pharao - 'the Shivinz', according to the Great Gospel of John - who suddenly invented the technique to build them, like Lorber writes.

I can almost go on indefinitely to tell about other very strange stories in the Lorber books. But in that case my story would become much too long.

Everybody is free to believe what he or she wants. The only thing I wanted to do is to show that not all passages in the books of Lorber are beyond doubt, and that there is reason to believe that some descriptions, especially those about the universe, are wrong. After reading the works of many spiritual authors, whose religious insights contradict each other, I didn't lose faith. My belief in God and Jesus is much more important than the works of a single prophet. And I won't defend the undefendable. So be it.

Kirsten Dunst als bruid van de dood in “Melancholia”

 Kirsten Dunst als de bruid Justine in "Melancholia"

 

Films waarin de mensheid bijna kopje onder gaat, zijn er zo langzamerhand een heleboel. Ik denk daarbij aan “Asteroid”, “The Day after Tomorrow” en “2012”. De nadruk in deze producties ligt meestal op het vette spektakel. Wolkenkrabbers storten als kaartenhuizen in elkaar, tsunami´s overspoelen met nietsontziend geweld de kust en snelwegen zijn verstopt met automobilisten die in paniek aan apocalyptische verschrikkingen proberen te ontkomen. Veel minder vaak worden films uitgebracht waarin de regisseur probeert te laten zien welk effect zo’n catastrofe heeft op de psyche van degenen die erdoor worden getroffen. Lars von Trier deed met zijn in 2011 uitgebrachte `Melancholia´ een poging om dat thema nader uit te werken; ik denk dat hij in zijn opzet is geslaagd.

De hoofdrol in deze productie is weggelegd voor de actrice Kirsten Dunst. Zij speelt de rol van de depressieve Justine. ‘Melancholia’ begint met een close up van haar. Uiterst traag en met een in-trieste blik opent zij haar ogen, alsof ze het liefst meteen weer terug zou willen zinken in een diepe lethargie. Deze openingsscene wordt gevolgd door minutenlange beelden in slow motion van een parkachtig landschap. Aan de hemel is niet alleen de maan te zien, maar ook een planeet die een blauwige gloed werpt over het landschap. Deze opnamen worden afgesloten met beelden van een botsing tussen deze planeet en de aarde.

In feite is dat de essentie van de hele film: melancholie die zó onnoemelijk zwaar is, dat hij leidt tot het definitieve einde. Toch zou je dat niet denken als je kijkt naar wat er op die slow motion-beelden volgt. De eerste helft van de film speelt zich namelijk af in een landhuis waar een pas getrouwd paar zijn bruiloftsfeest viert. De bruid Justine, gespeeld door Kirsten, probeert de schijn op te houden dat ze gelukkig is, maar achter dat masker wordt ze verteerd door angst en diepe melancholie. Naarmate de avond vordert vlucht ze daarom steeds vaker de feestzaal uit. Haar zus Claire, gespeeld door Charlotte Gainsbourg, en haar zwager, een rol van Kiefer Sutherland, weten haar telkens over te halen om terug te keren, maar haar gedrag blijft zonderling.

Zo rijdt ze ’s avonds laat in een golfkarretje door het park rondom het landhuis om naar een blauwe planeet te kijken die de aarde steeds dichter nadert. Iedereen weet dat hij de aarde rakelings zal passeren, maar het is onzeker wat er daarna gaat gebeuren: misschien keert hij daarna terug om op de aarde te botsen. Bij een volgende ontsnapping uit de feestzaal komt één van de gasten, een collega van haar, bezorgd achter haar aan. Zonder veel omhaal gooit ze hem op het gazon en heeft seks met hem, en dat nota bene op de avond van haar bruiloftsfeest. Alsof er niets gebeurd is, loopt ze daarna terug naar de feestzaal.

Rond middernacht gaat ze samen met haar nieuwbakken echtgenoot naar de bruidssuite. Verlekkerd begint hij zich uit te kleden, maar merkt al snel dat zijn bruid geen gemeenschap met hem wil en de kamer verlaat. Als hij even later ziet dat ze ook nog ruzie met één van de gasten staat te maken, besluit hij om afscheid van haar te nemen.

In het tweede gedeelte van de film wordt steeds duidelijker dat de planeet Melancholia op ramkoers ligt. Opvallend genoeg wordt Claire, die haar zaakjes altijd zo goed voor elkaar heeft, steeds onrustiger, terwijl de depressieve Justine steeds kalmer wordt. Af en toe kijkt Claire naar internetpagina’s met een prognose van de baan van Melancholia. Die zien er niet best uit: na een nauwe passage spiraleert de planeet terug naar de aarde, waarna ze op elkaar zullen botsen. Haar man John probeert haar gerust te stellen, maar dat is maar toneelspel: als duidelijk wordt dat een botsing onvermijdelijk is, pleegt hij zelfmoord. Justine reageert heel anders. In de nacht voor de ramp loopt ze naar buiten en gaat in het blauwe schijnsel van Melancholia naakt op een rots liggen, met haar gezicht naar de planeet toegekeerd. Ze ziet er heel kalm uit, alsof het vooruitzicht van het einde haar oplucht. Het lijkt wel alsof ze met de planeet flirt. 

Justine en Claire staren naar Melancholia.

In het zicht van het definitieve einde voeren de zussen de volgende dag hun laatste gesprekken. Justine is ervan overtuigd dat er geen weg terug is. “Er is alleen leven op aarde”, zegt ze. “Maar niet lang meer”, laat ze er met trillende stem op volgen. Ze weet zeker dat niemand de mensheid ooit zal missen. “De aarde is kwaadaardig. We hoeven er niet om te rouwen.” Vlak voor het moment van de botsing gaan de beide zussen, samen met het zoontje van Claire, naar het gazon voor het landhuis om het einde af te wachten. De film eindigt in een oogverblindende gloed van blauwwit licht, waarna een diepe stilte valt. De aarde heeft opgehouden te bestaan.

Deze film heeft diepe indruk op me gemaakt. Zo vond ik Kirsten Dunst in haar rol van Justine fenomenaal goed. Heel geloofwaardig speelt zij de rol van een zwaar depressieve jonge vrouw. Dat ze er op het filmfestival van Cannes in 2011 een award mee won als beste actrice vind ik dan ook terecht. Maar deprimerend vond ik de film desondanks wel. Er is wat mij betreft maar één tegengif tegen dat gevoel: het besef dat we elkaar vooral als medemensen moeten zien. Dreigingen uit de kosmos werpen ons terug op de essentie. Een open, liefdevolle houding tegen elkaar is voor mijn gevoel dan ook ontzettend waardevol. Samen kunnen we zo’n dreiging misschien aan, maar een diep verdeelde mensheid staat machteloos als er ooit een planeet of grote planetoïde op ons afstormt. En ooit zal dat gebeuren.  

Impending disaster: de planeet doemt op boven de horizon.

 

Slotscène van Melancholia: Justine bouwt een 'magische hut' voor het zoontje van Claire en vertelt hem dat ze daar veilig zullen zijn. Gedrieën wachten ze het einde van de wereld af.  

Het vurige ontstaan van de maan

 

Artist impression van de botsing tussen de aarde en Theia

Nu steeds meer mensen in de steden gaan wonen en het ’s avonds en ’s nachts bijna nergens meer echt donker is, wordt het steeds moeilijker om naar de sterrenhemel te kijken. Al van grote afstand kun je tegenwoordig zien dat steden gehuld zijn in een koepel van licht die als een vage gloed boven de bebouwing hangt. Waar economische activiteit is, branden altijd lampen. Dat is jammer, want daardoor gaat de band, die de mensheid van oudsher had met de kosmos, steeds meer verloren. Het lijkt wel alsof we bang zijn geworden voor het donker. Het heelal verdwijnt daardoor voor veel mensen langzaam uit beeld.

 

Toch is er aan de sterrenhemel ongelofelijk veel te zien, mits je er de tijd voor neemt en over goede apparatuur beschikt. Maar ook met bescheiden middelen, zoals bijvoorbeeld een verrekijker of kleine telescoop, valt er nog heel wat te genieten. De maan is dan een dankbaar object om mee te beginnen. Al bij lage vergroting zijn de grootste kraters te zien, vooral rondom eerste of laatste kwartier. Een prachtig gezicht. 

Men heeft ontdekt dat die kraters zijn ontstaan door de inslagen van grote en kleine brokken steen uit de ruimte. Miljarden jaren geleden, toen ons zonnestelsel nog maar net was ontstaan, werden de manen en planeten van ons zonnestelsel regelmatig door ruimtepuin en planetoïden getroffen. Maar niet alleen kleine objecten sloegen in; soms botsten ook complete planeten op elkaar. Eén van die botsingen leidde zelfs tot het ontstaan van de maan. Tenminste: daar gaat men tegenwoordig van uit. 

 

Deze inslagtheorie is tegenwoordig erg populair. Tot voor kort dacht men dat ongeveer 4,5 miljard jaar geleden een planeet zo groot als Mars (met een doorsnede van ca. 6800 km.) op de aarde is gebotst. Dat zou zijn gebeurd met een snelheid van 10 km/seconde. Nu lijkt dat wel heel snel, maar voor objecten in het zonnestelsel valt dat wel mee. Zo slaan veel meteoren met 40 km/sec. op de aarde in. Dat neemt niet weg dat de gevolgen van die inslag gigantisch waren. De kosmische indringer boorde zich diep in de aarde. De metalen kernen van de aarde en de andere planeet, die men Theia noemt, zouden bij die gebeurtenis met elkaar zijn versmolten. Dat is ook niet zo’n wonder, want de temperatuur liep bij die botsing op tot duizenden graden. Onder dergelijke omstandigheden worden zelfs metalen vloeibaar. Tegelijkertijd werd een deel van de aardmantel door de botsing weggeslagen. Dat materiaal spatte de ruimte in als een enorme wolk van steen en puin, die om de gehavende planeet heen begon te draaien. Geleidelijk zou deze wolk zijn afgekoeld en zich hebben samengetrokken. Uiteindelijk ontstond hieruit onze maan. 

Deze theorie werd voor het eerst geopperd in 1975. Uit het onderzoek van de maanstenen, die de Apollo-astronauten hadden verzameld, bleek namelijk dat ze exact dezelfde samenstelling hebben als gesteente van de aarde. De maan moet dus wel uit materiaal bestaan dat van onze planeet afkomstig is. 

 

Die dramatische geboorte van de maan had ook een heel positief effect. Voor het ontstaan van leven op aarde zijn de omstandigheden daardoor namelijk veel gunstiger geworden. Door zijn zwaartekracht zorgt de maan ervoor dat de hoek, die de aardas maakt met het vlak waarin onze planeet om de zon draait, steeds dezelfde is. Onze wachter werkt dus in feite als een stabilisator van de aswenteling van de aarde. Als onze planeet geen maan had, zou de aardas zomaar een flink stuk kunnen kantelen. Dat zou enorme consequenties hebben gehad voor ons klimaat. Een zwabberende aardas zou voor voortdurend wisselende condities op onze planeet hebben gezorgd. Je kunt je afvragen of er dan nog wel leven was ontstaan. 

 

Deze theorie uit 1975 is later een paar keer bijgesteld, omdat computersimulaties uitwezen dat de oorspronkelijke berekeningen niet klopten. Tegenwoordig gaat men ervan uit dat de planeet, die miljarden jaren geleden op de aarde botste, groter moet zijn geweest dan Mars. Men denkt zelfs dat hij bijna even groot was als de aarde. Ook vond men dat onze moederplaneet toen niet in 24 uur, maar hooguit in 2 à 3 uur om haar as moet hebben gedraaid. Na de botsing, waarbij de maan ontstond, is die rotatietijd langzaam afgenomen.

 

Kosmische botsingen zijn beslist spectaculair. Onze hele beschaving kan er zelfs door worden weggevaagd. Daarom speuren we voortdurend de ruimte af op zoek naar planetoïden of kometen die op ramkoers liggen met de aarde. Als zo’n knaap inslaat, is misschien wel ons laatste uur geslagen. Het is wel grappig om te bedenken dat het leven op onze planeet juist door zo’n botsing kon ontstaan. Door een nieuwe dreun verdwijnt onze beschaving misschien wel voor altijd, maar zonder die eerste dreun waren we er nooit geweest. Schepping en vernietiging liggen dicht bij elkaar. Was de planeet, die op de aarde botste, nog groter geweest, dan zou de aarde zijn verbrijzeld. Was hij kleiner geweest, dan was er misschien geen maan zijn ontstaan, maar ook geen aards leven en dus ook geen mensheid. Zoiets lijkt me geen toeval, al zullen de meningen daarover verschillen.

Het dartele elfjesbos van New Age

 

Van 12 t/m 26 januari wordt ‘de maand van de spiritualiteit’ gevierd. Op zich is het al vreemd om een periode van twee weken een ‘maand’ te noemen, maar vooruit. Op spiritueel gebied, waar gestoeid wordt met dimensies, is nu eenmaal alles mogelijk. Zo’n kleine tijdsverdichting schijnt gewoon bij dit metier te horen. Erger vind ik het dat een begrip als spiritualiteit -  voor veel mensen toch een serieuze zaak - vooral door aanhangers van New Age wordt uitgehold. Wat bij die regenboogcoalitie van alle mogelijke bewegingen, stichtingen en groepjes voor mogelijk wordt gehouden, is bijna met geen pen te beschrijven.

Jaren lang heb ik deels uit nieuwsgierigheid, deels uit een behoefte aan entertainment lezingen van New Age-sprekers bezocht. De mensen, die je op zulke avonden ontmoet, zijn bijna zonder uitzondering sympathiek. Jammer genoeg zijn ze ook nogal lichtgelovig, op het naïeve af. Het zijn eindeloze zoekers die met veel trends meehoppen, maar meestal niets moeten hebben van het christendom in zijn authentieke vorm.

Als vuistregel geldt, dat hoe vrijblijvender een spreker of een leer is, des te meer bezoekers er op zulke lezingen af komen. Over het algemeen willen ze niets weten van een lagere geestenwereld of een hel, ook al is die tijdelijk, want de duivel hebben ze afgeschaft. Dat is immers een reliek van vroeger, een vermolmd, afgedankt overblijfsel uit een tijd waar ze slechts met afschuw aan terugdenken, geassocieerd met kruistochten, middeleeuwen, heksenverbrandingen en donderpreken waar je zwaar depressief van wordt, zodat je weer met prozac moet worden opgekrikt tot een normaal mens.

Volgens deze geestelijk ‘verlichten’ komt iedereen – rijp of groen – na zijn dood terecht in een hemel die rijkelijk gevuld is met zacht glooiende heuvels en kabbelende beekjes. Daar wordt de vermoeide reiziger eindeloos door een begripvolle God gepamperd – wat hij ook uitgevreten heeft, want dat telt dan niet meer.
Sommigen denken dat ze constant terug moeten komen, alsof het leven een eindeloos avontuur is waarbij je alles moet zijn geweest: blanke en neger, Indiaans opperhoofd en parmantige farao, Chinees en bosjesman, Aboriginal en astronaut. Pas als je al die modaliteiten hebt doorlopen, heb je de volledige levenscirkel als een soort super-achtbaan afgelegd, compleet met dubbele loopings en gierende buitelingen. Aan het einde van de rit glijd je tenslotte ego-loos, als een volleerd boeddhist met een milde glimlach om je tijdloze lippen, het nirvana in.

Jezus was volgens hen een pure rebel, iemand die in het openbaar de Farizeeërs bikkelhard op hun nummer zette, maar in het geniep een verhouding had met Maria Magdalena. Deze Maria zou later naar Marseille zijn vertrokken om er de eerste christengemeente te stichten. Ook wordt er door sommigen geloofd dat Hij niet echt aan het kruis is gestorven; dat leek alleen maar zo. In werkelijkheid zou Hij later naar India zijn vertrokken om daar het evangelie te verkondigen. Vandaar al die wijsheidsleraren daar, met wollige baarden en oranje soepjurken aan.

Nog vreemder is het verhaal - dat je trouwens ook bij de antroposofen tegenkomt - dat de geest van Christus tot aan het twaalfde levensjaar zou hebben gewoond in het lichaam van een Joodse jongen, die op die leeftijd gestorven is. Op dat moment zou zijn geest zijn overgehopt naar het lichaam van een ander kind, dat de uiteindelijke Christus zou worden zoals we Hem uit de traditie kennen.

Het ontstaan van de piramiden is volgens New Age heel eenvoudig te verklaren. Nadat Atlantis op een gruwelijke manier in de golven verdween, zijn de bewoners ervan in hun UFO’s naar Egypte gevlogen. Dat kan niet anders, want op eigen kracht hadden de oude Egyptenaren nooit zulke steenkolossen kunnen bouwen, daar hebben ze hulp bij gehad.

Voor iemand die nuchter nadenkt, zijn dit belachelijke en naïeve ideeën. Toch zijn er hele volksstammen die hierin geloven. Een hele industrie drijft er zelfs op. Ik ben allang gestopt om mensen hiervan te ‘genezen’, want dat zullen ze toch echt zelf moeten doen. Je kunt niemand dwingen om nuchter te worden. Bovendien gaat het vaak om aardige mensen die vol goede bedoelingen zitten en niemand tot last zijn. Maar vreemd en bizar blijft het wel, dat dartele elfjesbos van New Age.

Aankondiging nieuw boek met post-mortale ervaringen

In maart dit jaar verschijnt bij uitgeverij Hampton Roads "The Afterlife of Billy Fingers". Daarin doet de Amerikaanse schrijfster Annie Kagan verslag van de boodschappen die zij ontving van haar broer Billy nadat hij overleden was bij een verkeersongeluk. De eerste twee hoofdstukken van dit boek, dat voorzien is van een voorwoord door BDE-auteur en onderzoeker Raymond Moody (bekend van boeken als "De tunnel en het licht" en "Leven na dit leven"), kun je sinds kort gratis downloaden. Ga daarvoor naar http://www.afterlifeofbillyfingers.com/ Het is voldoende om op die pagina je voornaam en e-mailadres in te vullen. Daarna ontvang je een link waarmee je de eerste twee hoofdstukken van dit boek kunt downloaden.

Ik heb die hoofdstukken inmiddels gelezen en vond ze fascinerend. Het hiernamaals, dat daarin wordt geschetst, is vrij van de zwaarte en de leerstelligheden van kerkgenootschappen. Zo wijst Billy de aardse begrippen van straf en zonde af als menselijke begrippen, die in het hiernamaals geen betekenis hebben. Ook zegt hij dat de mens bij zijn geboorte de herinnering aan zijn voorgeboortelijk bestaan kwijtraakt. De dood is heel anders dan de meeste mensen zich dat voorstellen. Daardoor is dit boek ook heel troostend voor mensen die een dierbare hebben verloren.  

Een blik in de verre toekomst van de aarde

Ons melkwegstelsel en de Andromedanevel botsen over 4 miljard jaar.

Al bijna vijf miljard jaar is de zon het stralende middelpunt van ons zonnestelsel. Dankzij haar licht en warmte is het leven op de aarde ontstaan en wordt het in stand gehouden. Ze schijnt uiterst stabiel, met maar heel kleine schommelingen in haar lichtkracht. Toch is dat niet altijd zo geweest. Het zal ook niet altijd zo blijven. Langzaam maar zeker zal ze uitgroeien tot een reuzenster met een lichtkracht die 10.000 maal zo groot is als het licht dat ze nu uitzendt. Van een doorsnee sterretje is ze dan een soort vuurtoren geworden die al op enorme afstanden zichtbaar is. Het spreekt vanzelf dat we het daardoor knap benauwd zullen krijgen. Maar dat is niet het enige gevaar dat ons te wachten staat. Want op ruim twee miljoen lichtjaar van de aarde bevindt zich een compleet spiraalstelsel dat op ramkoers ligt met onze eigen melkweg. Met maar liefst 400.00 kilometer per uur suist het met zijn 1000 miljard sterren recht op ons af. Wat zullen we van dat alles merken? 

GLOBAL WARMING IN HET KWADRAAT
Een ster kun je vergelijken met een mens. Hij wordt geboren, groeit op, wordt puber, en kent dan meestal een lang leven als volwassene. Maar in tegenstelling tot een mens, die vaak eindigt als een mummelend oudje met een Pamper om, ziet het levenseinde van de meeste sterren er behoorlijk spectaculair uit. Een ster als onze zon wordt namelijk tijdens zijn leven steeds feller. Zo’n vijf miljard jaar geleden, toen de aarde werd gevormd, straalde ze nog niet de helft van het licht uit dat ze nu uitzendt. Als we die lijn doortrekken naar de toekomst, betekent het dat ze over 500 miljoen jaar 10 procent helderder zal zijn dan tegenwoordig. Onze planeet is dan een bloedhete broeikas geworden, een dampende inferno waar nauwelijks leven mogelijk is. We zullen daarom ver voor die tijd moeten emigreren. Gelukkig gaat deze opwarming heel geleidelijk. We hebben dus nog alle kans om te vertrekken. Van grote afstand kunnen we dan volgen hoe het de aarde verder vergaat.

HET EINDE VAN DE ZON

Over ongeveer vijf miljard jaar begint de zon op te zwellen. Ze wordt ook veel helderder. Dat komt doordat de druk in de kern van de zon in de loop van haar bestaan steeds verder is toegenomen. In het binnenste van sterren is het namelijk enorm heet, ongeveer vijftien miljoen graden. Het is daar zó warm, dat waterstofatomen, die elkaar normaal gesproken afstoten, kunnen samensmelten tot heliumatomen. Het inwendige van sterren wordt daardoor zwaarder en heter. Maar de lagen rondom die kern zetten daardoor ook uit. Een tijdje blijft de zon stabiel op een lichtkracht van 300 keer die van tegenwoordig. Via een korte tussenfase dijt ze daarna uit tot een rode superreus die tienduizend maal zo helder is als nu. De zon is dan zo sterk opgezwollen dat haar oppervlak bijna de aardbaan raakt. Er is zelfs een kans dat de aarde door de zon wordt opgeslokt. Maar misschien ontspringt ze de dans en blijft ze als een geblakerde steenhoop rondcirkelen. Erg lang zal die fase niet duren, want de zon dooft daarna langzaam uit. Miljarden jaren later is ze een bijna onzichtbare dwerg geworden, een glimworm tussen de sterren.

DE NADERING VAN DE ANDROMEDANEVEL
In dezelfde periode waarin de zon begint uit te zetten is er een andere verschrikking op komst: de Andromedanevel, die zo’n 1000 miljard sterren bevat, botst dan op ons eigen melkwegstelsel. Op 29 mei vorig jaar hebben sterrenkundigen berekend dat hij recht op ons af vliegt. Nu kun je een sterrenstelsel het best vergelijken met een gigantisch wiel van licht. De vorm ervan is behoorlijk plat, en in de spaken pinkelen miljarden sterren. Tussen die sterren in gloeien gas- en stofwolken. Dat is de materie waaruit door verdichting sterren ontstaan.

Nu is een botsing tussen twee sterrenstelsels minder desastreus dan zo op het eerste gezicht lijkt. De ruimte, ook binnen sterrenstelsels, is namelijk zo goed als leeg. De gemiddelde afstand tussen twee buurtsterren is oneindig veel kleiner dan hun doorsnede. Daardoor is de kans op een frontale botsing tussen twee sterren heel klein. Dat geldt zelfs als twee complete sterrenstelsels dwars door elkaar heen vliegen. We zien dan wel iets heel anders: de gaswolken tussen de sterren botsen op elkaar, waardoor ze samentrekken en zich verdichten tot sterren. Rij na rij lichten daardoor nieuwe sterren op in het nieuwe stelsel dat door die frontale botsing ontstaat. Een kosmisch vuurwerk zoals we nog nooit eerder hebben beleefd is het gevolg van de ramkoers die de Andromedanevel volgt. De beide stelsels zullen elkaar doordringen, compleet van vorm veranderen, nog een tijdje doorvliegen, maar elkaar daarna weer naderen. Uiteindelijk versmelten ze tot één groot sterrenstelsel.

Tegen die tijd is de zon al begonnen aan haar laatste fase. Terwijl zij nog eenmaal opzwelt in een baaierd van licht, de aarde meesleurend in haar val, vlammen dichtbij en veraf sterren op die pas zijn geboren uit de waterstofwolken van de beide stelsels die dreunend op elkaar zijn gebotst. De ondergang van de aarde en de zon zal dan ook spectaculair zijn, hoe je het ook wendt of keert. We gaan onherroepelijk naar de bliksem, maar wel in een magnifieke stijl, met veel vuurwerk en hemelse geboortegolven.  

 

Atheïsten 66

 

 

Wat mij bij discussies over geloofszaken telkens weer opvalt is de heftigheid waarmee door veel atheïsten (gelukkig lang niet alle) wordt gereageerd op mensen die uitkomen voor hun christelijk geloof. Als je een onderwerp behandelt vanuit een politieke visie, kunnen anderen het ermee eens zijn of niet, maar er is dan niemand die beweert dat je dat niet zou mogen doen omdat je je mening aan anderen op zou dringen. Wie een religieuze visie ergens over geeft, krijgt dat verwijt vaak wel te horen. Bovendien worden er dan vaak allerlei dingen bijgesleept die met het onderwerp zelf helemaal niets te maken hebben.

Verder richt deze kritiek zich vaak niet alleen op de religie zelf, maar ook en vooral op de persoon van de gelovige. Het lijkt er daarom veel op alsof religie een thema is waar veel mensen hun persoonlijke frustraties bij voorkeur op botvieren. Ik vind dat hypocriet en een uiting van onverdraagzaamheid.

Opvallend is trouwens ook dat atheïsten hun pijlen vaak alleen maar richten op christenen; met boeddhisten, hindoes en joden hebben ze veel minder moeite. Zelfs moslims zijn bij hen veel minder vaak het mikpunt. Over selectieve verontwaardiging gesproken!

Het christendom is al meer dan duizend jaar één van de grote pijlers van de cultuur van de Lage Landen, naast de erfenis van de klassieke Oudheid. Niemand kan dat ontkennen. Literatuur, beeldende kunst en architectuur stonden eeuwen lang voor een groot deel in het teken van het christendom. Het Europa zoals we dat nu kennen is doordrenkt van christelijke tradities, begrippen en waarden. Het is daarom dwaas en wereldvreemd om dat verleden, deze erfenis, te ontkennen en er zelfs uit alle macht tegenaan te schoppen. Wie dat toch doet en alle uitingen van het christendom uit het openbare leven wil verbannen, is, om met Antoine Bodar te spreken, 'nooit volwassen geworden'.

Wat dat laatste betreft ontwikkelt D66 zich tot kampioen secularisering. Of het nu gaat om het intrekken van de subsidie aan de kleine levensbeschouwelijke omroepen, het verbod op weigerambtenaren, het afschaffen van de zondagsrust of het schrappen van het vloekverbod - altijd staat D66 vooraan. Alles, wat aan ons christelijke verleden herinnert, proberen politici van deze partij uit het openbare leven te bannen. Dat gebeurt ook nog met een haast en een gretigheid die grenzen aan fanatisme.

De partij zou haar naam daarom beter kunnen veranderen. Voortaan kunnen ze zich beter Atheïsten 66 noemen. Dat is wel zo duidelijk. En is transparantie niet één van de belangrijkste waarden die deze partij huldigt?

Tip: kijk voor een discussie hierover op http://www.nederlands.nl/nedermap/hartenkreten/hartenkreet/132924.html.

 

Is het einde der tijden nabij?

Veel mensen haalden opgelucht adem toen bleek dat 21 december een dag was als alle andere. Er landden geen aliens in Frankrijk om een handjevol eindtijdgelovigen in zilverig glanzende flottieljes te verhuizen naar het Delta Kwadrant. Ook zijn er, voor zover bekend, op die dag geen aardbevingen, tsunami’s of vulkaanuitbarstingen geweest. Niets van dat al. Maar betekent dat nu dat er helemaal geen kans bestaat dat de aarde ooit door een kosmisch ramp wordt getroffen? En hoe staat het met onze kansen om een botsing met een grote komeet of asteroïde te overleven? Erger nog: zijn zulke knapen misschien al in aantocht?

Om met de laatste vraag te beginnen: er ligt een asteroïde op ramkoers met de aarde. Op vrijdag 13 april 2036 zal hij ons rakelings passeren. De kans op een inslag van deze asteroïde die toepasselijk Apophis is gedoopt, naar de Oud-Egyptische god van de onderwereld, is maar klein – 1 op 250.000 – maar toch aanwezig. Toen men hem in juni 2004 ontdekte, schatte men de kans op een inslag nog op 1 op 40. Alle alarmbellen begonnen toen te rinkelen. NASA-whizkids maakten met het zweet onder de oksels overuren, koortsachtig werden ministeries ingeseind. Gelukkig zijn die berekeningen later bijgesteld. Waarschijnlijk vliegt hij de aarde op hoge snelheid voorbij. Maar stel dat dit enorme brok steen met een doorsnede van 320 meter op aarde inslaat, wat voor gevolgen zou dat dan hebben?

De consequenties van een botsing met een dergelijk object zouden gruwelijk zijn. Zo’n inslag heeft een kracht die 60.000 keer groter is dan de energie die vrijkwam door de atoombom op Hiroshima. Mocht hij neerkomen op Los Angeles of San Francisco, dan zal de hele stad erdoor worden verpulverd. Het eerste wat men van de nadering van zo’n asteroïde zal merken, is de enorme schokgolf die zich voortplant door de atmosfeer. De luchtmoleculen worden namelijk door het aanstormende object met een snelheid van tientallen kilometers per seconde samengeperst. Een zware schokgolf gaat daardoor aan de directe inslag vooraf. Alle ruiten van wolkenkrabbers zullen daardoor sneuvelen, bruggen en zwakker geconstrueerde gebouwen storten in. De stad begint op zijn grondvesten te schudden.

Dat is nog maar het voorspel. De eigenlijke klap is nog veel erger. In een paar seconden wordt een stedelijk gebied over tientallen vierkante kilometers volledig vernietigd. Bij een inslag in zee wordt bovendien nog een torenhoge tsunami opgewekt, die de hele kust zal overspoelen met een kracht die nog veel groter is dan de Kerst-tsunami van 2004. Kortom: dit is het ideale scenario voor een rampenfilm. Het enge is alleen dat dit echt kan gebeuren. Al is de kans daarop gelukkig maar klein.

Het kan nog veel gekker. Een slordige 65 miljoen jaar geleden werd een groot deel van het leven op aarde, waaronder de dinosauriërs, uitgeroeid door een enorme inslag voor de kust van het Mexicaanse schiereiland Yucatan. Geologen vonden in het flinterdunne laagje tussen het Krijt en het Tertiair (het tijdperk waar we nu in leven) een grote hoeveelheid iridium. Dat materiaal komt in de ruimte veel voor, op aarde is het heel zeldzaam. Bovendien vonden ze sporen van een grote krater die voor een deel door Yucatan liep. De onderzoekers waren eenduidig in hun oordeel: de dader moest wel een grote komeet of asteroïde zijn die aan het einde van het Krijt met donderend geraas was neergekomen.

Aan het einde van het Perm, zo’n 250 miljoen jaar geleden, stierf zelfs meer dan 90 procent van al het leven op aarde uit. Waarschijnlijk werd ook die massale uitroeiing door de inslag van een komeet of asteroïde veroorzaakt.

Inslagen door grote knapen uit de ruimte zijn godzijdank zeldzaam. Zo is de kans op de botsing met een asteroïde van enkele kilometers groot ongelofelijk klein. Veel groter is de kans op de inslag door een kleiner object van een paar honderd meter. Zulke krengen komen namelijk veel vaker voor. Als we al worden geraakt, dan zal dat waarschijnlijk gebeuren door een asteroïde van enkele tientallen of enkele honderden meters groot. Maar ook dan is de schade enorm.

Een mooi voorbeeld van dat laatste is de Toengoeska-meteoriet die in 1908 neerkwam in Siberië. Volgens berekeningen ontplofte een brok steen van hooguit  30 of 40 meter groot een paar kilometer boven de grond. Doordat hij met tientallen kilometers per seconde onze atmosfeer binnendrong, werd de lucht rondom de meteoriet zo samengeperst, dat het hele zaakje uit elkaar spatte. Daardoor knapten de bomen in dit gebied tot op een afstand van 40 km. als luciferhoutjes boven de grond af. Gelukkig woonden er bijna geen mensen in dit gebied.

Zulke inslagen zijn beslist geen zeldzaamheid. Elke eeuw is het wel een keer raak. De ruimte zit vol puin, Doomsday is coming. De vraag is alleen wanneer. Misschien kunnen we de baan van zo’n kreng nog afbuigen of hem laten ontploffen. Hopelijk wel. Maar vroeg of laat krijgen we weer bezoek. Onherroepelijk.

 

De oorzaken van de toenemende intolerantie t.a.v. religie (slot)

 

EEN BLIK IN DE TOEKOMST
Er zijn veel redenen te bedenken waarom de kerkelijke vormen van religiositeit het steeds moeilijker zullen krijgen. Aan de ene kant is er de druk vanuit een seculariserende omgeving, die religieuze taal, symbolen en gebruiken niet meer begrijpt en er zelfs aversie voor voelt. Een wereldbeeld, waarin plaats is voor een geestelijke werkelijkheid die als de bron en het eindpunt van het leven wordt beschouwd, staat haaks op het beeld dat de moderne mens van zichzelf heeft. Het idee dat er een God bestaat die sturend en regelend kan optreden in het alledaagse leven komt veel mensen tegenwoordig absurd voor. Wie zichzelf in de eerste plaats ziet als een modern, eigentijds individu dat uit is op zelfontplooiing en persoonlijke vrijheid, moet vaak niets hebben van een onzichtbare macht die op de achtergrond aan de touwtjes trekt.

In de tweede plaats is er de druk op de kerken vanuit de nieuwe spiritualiteit van New Age en vergelijkbare stromingen. Binnen deze bewegingen is het individualisme een stuk sterker dan binnen de kerken. De nadruk ligt er ook veel meer op de persoonlijke ervaring. Deze mensen willen God en de geestelijke wereld (engelen, zielen van overledenen enz.) direct ervaren, zonder tussenkomst van een traditie of een hiërarchie die zich tussen de mens en het geestelijke opstelt en voorschrijft hoe dat contact moet plaatsvinden. Daardoor hebben nieuwe spirituele bewegingen een grotere aantrekkingskracht dan de kerken. Binnen New Age gaat men zelf op onderzoek uit, zonder dat een autoriteit je iets voorschrijft of verbiedt. Door dat eigengereide, vrijgevochten karakter ervan is er een tutti-frutti ontstaan van alle mogelijke clubjes en groeperingen. Wat al deze bewegingen met de niet-gelovige, seculiere mens gemeen hebben, is de grote nadruk op individuele vrijheid en verantwoordelijkheid.

Zo worden de kerken van twee kanten in de tang genomen: aan de ene kant door de sterker wordende druk vanuit een seculariserende wereld, aan de andere kant doordat steeds meer mensen de kerk de rug toekeren en overlopen naar moderne vormen van spiritualiteit. Ter vergelijking: tegenwoordig is nog bijna 40 procent van de Nederlanders lid van een kerk, terwijl zo’n 26 procent wordt gerekend tot de ‘nieuwe’ of ‘ongebonden’ spirituelen. Ik denk dat in minder dan tien jaar tijd die verhoudingen precies omgekeerd zullen liggen. Dat de religiositeit over de hele linie af zal nemen, geloof ik niet. Daarvoor heeft de mens van nature een té grote behoefte aan geloof en zingeving. Wat zijn eigenlijk die factoren die ervoor zorgen dat de mens sterk geneigd is om te geloven?

WAAROM DE MENS RELIGIE NODIG HEEFT
Nuchter beschouwd zijn dat minstens twee dingen in het leven: het kwaad en de dood. Daar mag je nog aan toevoegen: ziekte, ouderdom en schuldbesef. Allemaal zijn het factoren die de mens doen beseffen hoe broos en kwetsbaar zijn leven is, en ook hoeveel beperkingen hem door zijn fysieke bestaan worden  opgelegd. Het is logisch dat mensen daardoor op zoek gaan naar een geestelijk of metafysisch houvast, en naar zingeving van vooral pijnlijke ervaringen.

In zijn boek “Het nieuw-religieuze verlangen” (Uitg. Kok, 2000) noemt prof. Van Harskamp ook nog de tijd en de verveling als factoren die de mens religieus maken. Ik denk dat je daar nog iets anders aan mag toevoegen. Doordat de mens steeds verder doordringt in de ruimte – zo zijn twee nog steeds functionerende ruimteschepen, de Voyager 1 en 2, al bezig ons zonnestelsel te verlaten – komt daar het besef bij dat onze wereld als geheel ongelofelijk klein en kwetsbaar is. Ruimtevaarders beschrijven de aarde bijv. als een prachtige blauw-witte wereld die door een heel dunne schil – de atmosfeer – omgeven wordt; verdwijnt dat dunne laagje, dan is het met al het leven op aarde gedaan. Die kosmische blik wordt, vermoed ik, steeds meer deel van de manier waarop we onszelf ervaren. Eén uitbarsting van een supervulkaan of botsing met een flinke asteroïde is al voldoende om aan onze beschaving voorgoed een einde te maken. Deze mogelijkheden zijn minder denkbeeldig dan veel mensen denken. Al twee keer is bijna al het leven op aarde uitgestorven. Dat zou zo maar weer kunnen gebeuren – of toch niet?

DE TOEKOMST VANUIT CHRISTELIJK PERSPECTIEF
Onder christenen leeft de eindtijdverwachting tegenwoordig vrij sterk – een gegeven dat ze met moslims gemeen hebben. Onder die eindtijd en de wederkomst verstaan ze een radicaal, goddelijk ingrijpen, waardoor de wereld voorgoed verandert. In feite betekent dat de radicale afrekening met al het kwaad. Dat is niet zo vreemd als je bedenkt dat het christendom deze wereld in het perspectief plaatst van een kosmisch gevecht tussen goddelijke en duivelse machten. Deze wereld is het domein bij uitstek van dat gevecht: hier vindt de eindstrijd plaats, de finale afrekening. Daar hangt nog iets anders mee samen, nl. de gedachte dat het morele handelen van de mens zijn weerslag heeft op de kosmische orde: hoe lager de mensheid zinkt, des te kwetsbaarder wordt zij voor kosmische rampen, ook op wereldschaal.

Eén ding moet ik nog noemen, en dat is dat de sterke opkomst van het atheïsme in het Westen – vooral in West-Europa – door veel christenen wordt geïnterpreteerd als een eindtijdverschijnsel dat direct aan dat goddelijke ingrijpen voorafgaat, en zelfs dat ingrijpen uitlokt. Dat verklaart ook de enorme heftigheid van de strijd die gaande is tussen het militante atheïsme, dat godsdienst uit de openbare ruimte wil weren, en christenen die die vrijheid willen behouden. Hopelijk wordt de hitte van dat gevecht wat getemperd door het idee dat ook het atheïsme uiteindelijk een kind is van de Verlichting, die autonomie, gewetensvrijheid en zelfbeschikking voorop stelt.  

De oorzaken van de toenemende intolerantie t.a.v. religies (2)

 

DE BOTSING TUSSEN TWEE WERELDBEELDEN

In de zestiger jaren begonnen mensen massaal de kerken te verlaten. Allerlei nieuwe vormen van religiositeit kwamen op, vooral door een steeds sterker wordende hang om de eigen spirituele ervaring centraal te stellen. De kerken speelden daar nauwelijks op in. Men dacht dat de storm na verloop van tijd wel weer zou gaan liggen. Zeker: er traden af en toe popgroepjes op in de kerk. Er werden beatmissen gehouden. Ook ging men experimenteren met eredienst en liturgie. Maar inhoudelijk was er weinig echte ruimte om te luisteren naar de verhalen van mensen die geïnteresseerd waren in oosterse religie of bijzondere ervaringen hadden waar ze over wilden praten. Door dat benauwende, afgesloten karakter van de kerken zegden steeds meer – vooral jonge - mensen hun lidmaatschap op. Het gevolg daarvan was dat de kerkbankjes steeds meer werden bevolkt door geronten. Voortaan moesten dominees vooral preken voor een rollatorbrigade die door natuurlijk verloop steeds meer uitdunde. Voor sommige predikanten werd het zelfs heel gewoon dat ze een groot deel van hun tijd moesten besteden aan het voorbereiden en leiden van begrafenissen.

Die starheid heeft men heel lang volgehouden. Zo maakte ik het zo’n twintig jaar geleden nog mee dat een Nederlands-Hervormde predikant mij tijdens een groot huisbezoek duidelijk maakte dat Allah toch echt niet dezelfde was als de God van de Bijbel; als ik daar wel van overtuigd was, dan had ik er weinig van begrepen. Ik kan me nog herinneren hoe diep teleurgesteld ik was omdat deze man zo’n beperkt Godsbegrip had en dat ook nog in zijn gemeente uitdroeg.
Nog veel erger werd het toen de kerken de subsidie introkken van het studentenpastoraat waarvoor ik twintig uur per week in touw was: we waren te links en hielden ons te veel met politiek bezig. Weg met die linkse dramkonten: game over! Voor mij was dat de reden om mijn lidmaatschap van de kerk op te zeggen.

Nu staat de ontkerkelijking niet op zichzelf. In een breder verband is er, vooral door de invloed van de medische en de natuurwetenschappen, een sterke tendens voelbaar om alles, wat niet concreet en tastbaar is, te ridiculiseren. Samengevat luidt die grondhouding: “Er is alleen materie, de geest bestaat niet”. Zo zou ons bewustzijn niet meer zijn dan het product van de chemische en elektrische processen die zich in onze hersenpan afspelen. Voor zoiets zweverigs als een ‘geest’, die ook onafhankelijk van de hersenen kan bestaan, is binnen zo’n visie geen plaats. In feite is dat een reductionistische opvatting van wetenschap, een bewustzijnsvernauwing t.o.v. een benadering waarbij men open staat voor zaken als metafysica, parapsychologie en theologie.

In de media zien we dat bij de soms verhitte discussies die worden gevoerd tussen aanhangers van Pim van Lommel en Dick Swaab over de interpretatie van bijna-doodervaringen. Maar ook de druk, die vanuit de reguliere medische hoek wordt uitgeoefend om alternatieve geneesmiddelen te verbieden, is een voorbeeld van het mentale gevecht dat op allerlei fronten woedt. Inzet is daarbij de vraag welke visie prevaleert: een strikt materiële, die elke aanspraak op niet-fysieke bestaansniveaus uitsluit, of een alternatieve en spirituele, die van meer werkelijkheidsniveaus uit gaat.

Voor mijn gevoel is dit de kern van de zaak: er is een botsing gaande tussen twee wereldbeelden, twee manieren om naar de werkelijkheid te kijken en twee opvattingen over wat wetenschap is of hoort te zijn. Daar horen allerlei normen en waarden bij die met elkaar ‘vloeken’. En waar twee wereldbeelden frontaal op elkaar botsen, probeert vaak de ene visie de andere te verdringen. De toenemende intolerantie t.a.v. religie is daarvan één van de gevolgen.    
 

HOE ZIET DIE INTOLERANTIE ER UIT?
Wat ik vaak merk, is dat niet-gelovigen – al of niet atheïst – zich storen aan het feit dat er voor gelovigen een andere werkelijkheid bestaat, een geestelijke dimensie, die voor buitenstaanders volkomen ongrijpbaar is. Voor iemand die seculier denkt, bestaat die geestelijke wereld helemaal niet. Volgens de atheïstische visie is er immers alleen maar materie. De geest is voor zo iemand een relict uit een primitief verleden, een sta-in-de-weg om geestelijk ‘verlicht’ te raken, een duister spook uit een vorige ontwikkelingsfase. Termen als ‘zweverig’ en ‘occult’ worden daarom vaak gebruikt om de religieuze manier van denken aan te duiden. Wie zich desondanks van religieuze taal bedient, zou zich schuldig maken aan ‘zendingsdrang’. Logisch, want het wereldbeeld van de gelovige staat haaks op dat van iemand die alleen maar gelooft in het bestaan van een concrete, fysieke wereld.

In de politiek vertaalt die afkeer van religie zich als pogingen van vooral linkse partijen (maar ook de VVD) om ritueel slachten, weigerambtenaren en de kleine levensbeschouwelijke omroepen aan te pakken. Dit noemt men ook wel de ‘tirannie van de seculiere meerderheid’ – hoewel die meerderheid in feite helemaal niet bestaat, want slechts 1/7 deel van de Nederlandse bevolking is atheïst. Het probleem is alleen dat het geloof voor steeds minder mensen een doorslaggevende rol speelt bij hun stemgedrag. Seculiere standpunten worden daardoor steeds vaker in wetten vastgelegd – tot afgrijzen van gelovigen, hun vertegenwoordigers en organisaties.

Je kunt je afvragen hoe dit verder zal gaan, zeker nu steeds meer mensen moeite hebben om rond te komen en de samenleving steeds ingewikkelder wordt. Neemt het belang van religie af, of zal ze zich vernieuwen, tegen alle verdrukking in? Graag probeer ik in het derde en laatste deel iets te zeggen over de toekomst van de religies.